Զաբել թագուհի

Հայոց պատմության մեջ մենք շատ ենք ունեցել թագուհիներ, որոնք եղել են հայտնի իշխանական ընտանիքների իշխանադուստրեր և, ամուսնանալով հայոց արքայազների հետ, դարձել են թագուհի, բայց այն, որ հորից հետո դուստրը ժառանգեր գահը կամ մինչև հոր մահը, կտակի համաձայն՝ դառնար տոհմական թագուհի, բացառիկ դեպքերից մեկն է եղել հայոց պատմության մեջ:

Զաբելը ծնվել է 1215թ-ին Սիսում։ Կիլիկիայի հայոց թագուհի է 1222-ից։ Լևոն  Բ-ի դուստրն է։ Հոր կամքով կարգվելէ գահաժառանգ, իսկ նրա խնամակալ է դարձելԿոստանդին Գունդստաբլը։Ով իր վրա է վերցնում երկրի կառավարումը ,մինչ Զաբելի մեծանալը։Կիլիկյան թագավորությունը այդ ընթացքում ապռեց ծանր ռազմաքաղաքական շրջան,սակայն 1219թ մայիսի 2-ին Զաբելը թագադրվում է որպես Կիլիկիայի հայոց թագուհի:

Կոստանդին գունդստաբլը 1222թ. քաղաքական նկատառումներով մանկահասակ թագուհուն ամուսնացնում է Անտիոքի դքսի որդու՝ Ֆիլիպի հետ՝վերջինիս հանձնելով հայկական գահը։ Լատինամետքաղաքականության համար 1225-ին Կոստանդինը Ֆիլիպին տապալել ևմահապատժի է ենթարկել, իսկ 1226-ին Զապելին ամուսնացրել իր որդու՝տասներեքամյա Հեթումի հետ և վերջինիս հռչակել Հայոց թագավոր։Երբ Զաբելը չափահաս է դառնում, ամուսնությունը հաստատվում է, և Հեթումն ու Զաբելը միասին ունենում են 3 որդի և 5 դուստր, որոնցից Լևոն 3-րդ հետագայում գահակալում է: Զապելը հմուտ է եղել ուսման ն գիտության մեջ, նպաստելշինարարական աշխատանքներին, 1238-ին հովանավորել է Անդուլմենաստանի վերակառուցումը, Ասում կառուցել Կաթողիկե և Ս. Մարինեեկեղեցիները, 1241-ին հիմնել հիվանդանոց։ Պահպանվել են Զապելի ևՀեթում Ա-ի պատկերներով դրամներ։Զաբել թագուհին աչքի է ընկել քաղաքական ու հասարակական մեծ գործունեությամբ:Զապել թագուհին մահացավ վաղ տարիքում` 1252 թ. հունվարի 22-ին, մայրաքաղաք Սիսում: Նրա մահը սգում էր ողջ հայոց աշխարհը: Թաղման թափորը Կոստանդին կաթողիկոսի առաջնորդությամբ Սսի արքայական պալատից շարժվեց դեպի  Դրազարկի վանք, ուր ամփոփվեց թագուհու աճյունը:

Սերունդների հիշողության մեջ Զապել թագուհին մնաց որպես ողջախոհ, իմաստուն, իր երկրին և ամուսնուն նվիրված անձնավորություն: Նա հայ կնոջ և ողջախոհության խորհրդանիշ էր:Հայ Առաքելական եկեղեցու ԱՄՆ Արևելյան շրջանների առաջնորդարանը Զապել թագուհու անվան մեդալ  է սահմանել, որը տրվում է համայնքի կյանքում գործունեությամբ ու բարեգործությամբ աչքի ընկած հայ կանանց:

Լևոն «Մեծագործ»

Լևոնը հայոց իշխան Ռուբեն Բ-ի եղբայրն էր, նրա գահակիցը և օգնականը։ Երբ վերջինս զոհ գնալով Անտիոքի դքսի խարդավանքներին կանչվեց Անտիոք և ձերբակալվեց` Լևոնը դարձավ երկրամասի փաստական տերը, իսկ երկու տարի անց, երբ Ռուբենն ազատվեց գերությունից և հօգուտ եղբոր հրաժարվելով գահից հեռացավ վանք` այդ դերն ամրապնդվեց նաև իրավական առումով։

1185 թ-ին` Ռուբեն Գ-ի գերությունից հետո, երկրի իշխանությունը կենտրոնացրել է իր ձեռքում: 1187 թ-ին փրկագնել է եղբորը, որը գահը կամովին հանձնել է նրան, իսկ ինքը դարձել կրոնավոր: 1189 թվականին սկսվում է երրորդ Խաչակրած արշավանքը։ Սրբազան Հռոմեական կայսրության արքա Ֆրիդրիխ Շիկամորուսը պետք է անցներ Կիլիկիայի տարածքով։ Լևոնը դժկամությամբ համաձայնում է նրան օգնել։ Սակայն վերջինս գետն անցնելիս ընկնում է գետը և խեղդվում։ Զորքը ետ է վերադառնում։Խաչակիչները 1190–ին ճամբարեցին Կիլիկիայի Սելևկիա քաղաքում։ Լևոնի պատվիրակները, Ներսես Լաբրոնացու գլխավորությամբ, խաչակիրներին խոստացան տրամադրել ձիեր և ռազմապաշար, իսկ Հենրիկոս VI խոստացավ Լևոնին ճանաչել Հայոց թագավոր։Գրեթե միաժամանակ թագ ստանալով Հենրիկոս VI և Բյուզանդիայի Ալեքսոս III Անգելոս կայսրերից՝ Լևոն Բ-ն թագադրվել է Սուրբ Ծննդյան օրը՝ Տարսոն քաղաքի Սբ Սոփիա մայր տաճարում:Անտիոքի դուքսը ցանկացավ խարդախությամբ ձերբակալել Լևոնին,ինչի մասին իմացավ հենց ինքը Լևոնը և  1194 թվականին նրան հրավիրեց Կաստոն ամրոցը, ձերբակալեց և տարավ Սիս։Ելք չունենալով դուքսը Լևոնի հետ հաշտություն ստորագրեց, ճանաչեց նրա ավագությունը, վերադարձրեց Ռուբեն Գ–ի գերության ժամանակ Կիլիկիայից զավթած հողերը։ 

Լևոն Բ-ի ձեռնարկած քայլերը հայկական իշխանության ամրապնդման գործում, հաղթանակները թշնամիների դեմ, վարած ակտիվ ու խելամիտ քաղաքականությունը մեծացրել էին հայոց իշխանի հեղինակությունն ու փառքը, և նրան միայն թագավորական թագն էր պակասում։1198 թ. հունվարի 6-ին Կիլիկիայի Տարսոն քաղաքում տեղի է ունեցել Կիլիկիայի Լևոն Երկրորդ Մեծագործ թագավորի (1198-1219) թագադրությունը:Պատմագիրները Լևոն Բ-ի թագադրությունը գնահատել են որպես քաղաքական մեծագույն իրադարձություն՝ Հայոց կործանված թագավորության վերականգնում:Լևոնի օրոք Կիլիկյաի Հայկական թագավորության սահմանները տարածվում էին Սելևկիայից մինչև Անտիոք, Միջերկրական ծովից մինչև Տավրոսի և Անտիտավրոսի լեռները։ Բուն Կիլիկիային բացի Լևոնի վեհապետության ներքո էին Պանփիլիան, Իսավրիան, Լիկայոնիան և Գերմանիկեն։ Երկրի սահմանները հսկելու և պաշտպանելու համար Լևոնը վերաշինեց հին բերդերը, հիմնեց նոր ամրություններ, կառուցեց բազմաթիվ հսկիչ դիտանոցներ, ստեղծեց մշտական հզոր բանակ, հաստատեց ռազմական ուսուցման որոշակի կարգ ու կանոն։ Լևոնը կանոնավորեց կառավարման մարմինները՝ արքունի գործակալությունները, սահմանեց վասալների տեղերն ու պարտականությունները, ամրապնդեց օրինականությունը։ Պետական կայուն հարկեր սահմանելու համար Լևոնը հաշվարկի ենթարկեց երկրի գյուղերը, ագարակները, այգիրերը, անդաստանները։ Նրա հրամանով նորոգվեցին հին վանքերը, հիմնվեցին նորերը և նրանց կից բացվեցին վարժարաններ։ Լևոնը իր արքունիքը հրավիրեց շատ գիտնականների ու արվեստագետների, արտոնյալ պայմաններ ստեղծեց նրանց գործնեության համար։ Լևոնի կտակի և ժողովրդի պահանջի համաձայն նրա մարմինը ամփոփվեց Սսում, սիրտը՝ Ակներում։

Իմ տունը իմ ամրոցն է…

Ընտանիքը մարդկանց մի փոքր խումբ է ,որտեղ միմյանց սիրում ,վստահում ,օգնում ու աջակցում են առանց որևէ պատճառների։Ընտանիքը այն մարդիկ են ,որոնց համար մյուս անդամների զգացմունքները ,խնդիրները ,հաղթանակները ավելի բարձր են ,քան սեփականը։Ընտանիքի հիմքը անպատճառ սերն ու կարեկցանքն են։

Ես ինքս էլ այդպիսի ընտանիքի անդամ եմ ։Մեր ընտանիքում կան ավնդույթներ ,որոնք պահպանվում են գրեթե բոլոր ընտանիքների կողմից,օրինակ՝ տոները նշել միասին,և կան մեր փոքր ավանդություններն ու սովորությունները։Ընտանեկան ավանդույթ է դարձել ,ամառային արձակուրդներին մեկնել մորս ծնողներին տեսակցության և իրենց հետ անկցկացնել ողջ ամառը։Տարվա ամենասպասված և ամենասիրված ժամանակն է ՝ճամպրուկներ,ինքնաթիռներ ,հիշողություններ ,կարոտ ,ոգևորություն,ինչու ոչ նաև տխրություն։Այն ամենը ինչ կարծես արդեն սովորական է դարձել ամեն անգամ պարգևում է նորն ու անսասելին։Իմ սովորություններից է ուշ երեկոյան դուրս գալ զբոսանքի հորս ծնողների հետ ,քանզի շաբաթվա ընտացքում բավարար ժամանակ չեմ հատկացնում իրենց։Անչափ հաճույք եմ ստանում նրանց հետ կիսվելիս ,պատմելիս իմ հաջողությունների մասին,տեսնում եմ թե ինչքան հրճվանք,հպարտություն և սեր կա իրենց աչքերում և դրանից ոգևորվում եմ ,փորձում անել ավելին։

Ազգային ծեսերն ու տոնելու ավանդույթները ավելի շատ պահպանվում են տատիկիս կողմից,ով հայուհի չէ ,սակայն Հայաստանում ապրած տարիների ընտացքում հասցրել է մտերմանալ ազգային ավանդույթներին ։Տատիկիս սիրած տոնը Զատկական ծեսն է։ Նա պատրաստում է օրվան բնորոշ ճաշատեսակները, մենք օգնում ենք ներկել ձվերը, զարդարել սեղանները։ Այս ամենին հաջորդում է ոգևորությամբ լի ձվերը կոտրելու ծեսն ու ընտանեկան ընթրիքը,որին մասնակցում է նաև հորաքրոջս ընտանիքը։

Լավ եմ հիշում ,թե ինչպես էր պապիկս իր շուրջը հավաքում բոլորիս և սկսում պատմել իր և եղբայրների արկածների մասին,ինձ նրանց մանկությունն ու ապրած տարիները շատ հետաքրքիր ու զարմանալի էին թվում ,ինչից ես ոգևորվում էի ու ինքս արկածներ փնտրում։Ի վերջո որոշոցի գիշերել տանիքում։Պատրաստվել էի փախուստի դիմել երեկոյան,ամեն ինչ հաջողվել էր ,իրերս վերցրել էի և բարձրացել կտուր,մինչդեռ մնացածը զբաղված էին։Սկիզբը լավ էր ընթանում,բայց սկսեց կտրուկ մթնել,շատ էի վախենում,սակայն ինքնուրույն իջնել էլ չի կարողանում ՝բարձր էր։Սկսեցի լաց լինել շաատ բարձր,մինչև լացս լսեցին և եկան օգնության ։Պապիկս էր ։

Ակնհայտ է ,որ մարդու վրա մեծագույն ազդեցությունը թողնում է հենց ընտանիքը ,տրված խորհուրդներն ու խրատները։Ամենատպավորիչ խրատը պապիկիս կողմից էր ՝«Եթե կասկածում ես,մի արա…արել ես,մի կասկածի»։

Մեծանալով և դաստիարակվելով սիրող ընտանիքում հասկացել եմ ,որ կարևորը իմ և մտերիմների հետ անկեղծ լինել է ,ընտանիքի արժեքների պահպանելն և միշտ պատրաստ լինել օգնության ձեռք մեկնելն է…

Բագրատունյաց Հայաստանի կառավարման համակարգը և տնտեսությունը

Ինչպես հայկական նախորդ պետությունների կառավարման համակարգում, այնպես էլ Բագրատունիների ժամանակ, պետության գլուխ կանգնած էր թագավորը։ Բագրատունի արքան հայտնի էր նաև որպես «շահնշահ հայոց»։ Թագավորը Հայաստանի ներքին և արտաքին քաղաքականություն վարելիս կարող էր խորհրդակցել սպարապետի, կաթողիկոսի, իշխանաց իշխանի կամ այլ պաշտոնյաների հետ, որոնք կազմում էին արքունիքը։ Հայոց շահնշահի գերագահությունն ընդունում էին ոչ միայն հայ իշխաններն ու թագավորները, այլև Հայաստանում առաջացած մի քանի արաբական ամիրայություններ, Կուր գետից հարավ գտնվող վրացական ու աղվանական իշխանություններ։Հայոց թագավորը ավատատիրական բուրգի գագաթն էր։ Ինչպես հատուկ էր միջնադարյան Հայաստանի ավատատիրությանը, որը ձևավորվել էր դեռ Արշակունիների թագավորությանժամանակ, իշխանությունները կամ նախարարությունները ժամանակի ընթացքում ձեռք էին բերել մեծ իրավունքներ։ Եթե նրանք պետական դավաճանություն չէին գործել, թագավորը դրանք խախտել չէր կարող։ Նրանք ենթակա էին թագավորին, սակայն իրենց տիրույթներում ունեին գրեթե անսահմանափակ իշխանություն։ Գավառային տիրակալները իրենց տիրույթը ղեկավարում էին նույն համակարգով, որով թագավորը ղեկավարում էր ողջ Հայաստանը։

Տնտեսություն

Առևտուր

Հայաստանում գործածվող բյուզանդական ոսկեդրամ՝ հիպերպիրոն

Արհեստագործության ու գյուղատնտեսության զարգացումը խթանում է ներքին և արտաքին առևտրի կտրուկ աճը։ Մի կողմից քաղաքային բնակչությունը ուներ գյուղատնտեսական մթերքների կարիք, իսկ արհեստավորները՝ գյուղատնտեսական հումքի մեծ պահանջ, մյուս կողմից՝ գյուղում անհրաժեշտ էին արհեստավորների պատրաստած գործիքներ, հագուստ ու կոշկեղեն։ Քաղաքներում վաճառքի կետեր ունեին նաև վանքերն ու արհեստավորները։ Մեծ քաղաքներում և ճանապարհների խաչմերուկներին սկսեցին կազմակերպվել կիրակնօրյա շուկաներ, ինչպես նաև՝ ամենամյա տոնավաճառներ։Իրար հետ պատերազմող Արաբական խալիֆայության և Բյուզանդիայի միջև գտնվող Հայաստանը դառնում է տարանցիկ առևտրի կարևոր կենտրոն՝ գտնվելով Մետաքսի մեծ ճանապարհի կենտրոնում։ Տարանցիկ առևտրի մեջ ներգրավվեցին անգամ հեռավոր Չինաստանն ու Հնդկաստանը։ Արտաքին շուկա էին հանում հացահատիկ, ձիեր, ջորիներ, երկաթ և գունավոր մետաղներ, գյուղատնտեսական մթերքներ, աղ, ներկեր, մետաղե գործիքներ, ոսկյա և արծաթյա իրեր, բրդե, բամբակե ու մետաքսե գործվածքներ, պղնձե ամանեղեն և այլն։ Ներմուծվող ապրանքների մեջ առանձնանում էին հնդկական համեմունքները և թանկարժեք քարերը, չինական մետաքսե գործվածքները և ճենապակին, ռուսական մորթիներն ու մուշտակները և այլն։ Առևտուրը կատարվում էր արաբական և բյուզանդական դրամներով, քանի որ Բագրատունի գահակալները սեփական դրամ չէին հատում։

Արհեստագործությունը

Արհեստների հետագա զարգացումը հանգեցրեց նոր մասնագիտությունների հանդես գալուն ։ Դարբնությունից անջատվեցին պայտառությունը, զինագործությունը ։ Արհեստավորները քաղաքներում զբաղեցնում էին առանձին թաղամասեր ։ Անին հայտնի էր իր «Դարբնափողոց », «Նալբնդնոց », «Կոշկակարանոց » թաղամասերով ։ Միևնույն մասնագիտության արհեստավորները միավորվում էին եղբայրությունների կամ համքարությունների մեջ իրենց շահերը պաշտպանելու նպատակով ։ Պղնձի մշակությամբ մասնագիտացել էին Սյունիքը և Տաշիրը ։ Հայաստանը ճանաչված էր նաև կաշեգործությամբ, մանածագործությամբ, կավագործությամբ, գինեգործությամբ:

Անասնապահությունը

Անասնապահությամբ զբաղվում էին ավելի շատ նախալեռնային ու լեռնային հարուստ արոտավայրեր ունեցող շրջաններում՝ Արագածի, Բյուրակնյան լեռների ստորոտներում, Սյունիքում, Տարոնում, Տաշիրում, Վասպուրականում և այլուր ։ Ժամանակակից պատմիչի վկայությամբ՝ Աշոտ I–ը հայոց կաթողիկոսին նվիրում էր ձիերի երամակներ, տավարի նախիրներ և ոչխարի հոտեր ։ Վերջինս այդ նվիրատվությունների հաշվին դարձել էր խոշոր հողատեր ։ Միայն Տաթևի վանքը X դ. սկզբին ուներ իրեն ենթակա 22 գյուղ։Հայաստանի լեռնային հատվածները՝ Արագածի լանջերը, Սյունիքը, Սևանի ավազանը, Տաշիր-Ձորագետը, Վասպուրականը, Տարոնը, Սասունը և այլն, հնուց ի վեր ունեցել են ընդարձակ արոտավայրեր, որոնք հարուստ են եղել ալպիական մարգագետիններով։ Դրանք անասնապահության զարգացման համար բարենպաստ պայմաններ էին ստեղծում։ Պահվում էին մեծ քանակությամբ խոշոր և մանր եղջերավոր անասուններ։ Ժամանակի պատմիչը վկայում է, որ Աշոտ Ա-ն Հայոց կաթողիկոսին էր տալիս «ձիերի երամակներ, տավարի նախիրներ և ոչխարի հոտեր»։ Մի արաբ հեղինակ վկայում է, որ «չի տեսել ավելի հարուստ և անասունների թվով ավելի նշանակալից մի երկիր, քան Արմինիան»։ Տնտեսության մեջ զգալի կշիռ ունեին նաև որսորդությունը, մեղվաբուծությունը և ձկնորսությունը։

Բագրատունիների անկումը

Գագիկ Ա-ն Հայոց տերության վերջին հզոր թագավորն էր: Նրա մահից հետո անջատողական ձգտումներն իրենց զգալ տվեցին անգամ Անիի թագավորությունում: Արքայական իշխանության համար պայքարը Գագիկ Ա-ի որդիների միջև վերաճեց զինված ընդհարման, որին միջամտեցին հարևան պետությունները: Ի վերջո հայոց սպարապետ Վահրամ Պահլավունու և վրաց թագավորի միջամտությամբ եղբայրները հաշտվեցին: Ավագ որդին՝ Հովհաննես-Սմբատը, որին պաշտպանում էր պալատական վերնախավը, ժառանգեց գահը՝ ստանալով Անի քաղաքը, Շիրակը և հարևան գավառները: Կրտսեր եղբայր Աշոտ Դ-ին բաժին ընկան Անիի թագավորության հարավային և արևելյան շրջանները: Հովհաննես-Սմբատի մահվանից հետո Աշոտը ժառանգելու էր նրա տիրույթները: Փաստորեն Անիի թագավորությունը մասնատվեց, իսկ նրա ենթակա թագավորությունները գործնականում անկախ դարձան: Բագրատունիների տերությունը դադարեց գոյություն ունենալուց:

Անիի թագավորության պահպանումը

Հովհաննես-Սմբատի՝ Անին բյուզանդացիներին հանձնելու լուրը Հայաստան հասավ ուշացումով, իսկ Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսը երկար ժամանակ չհանդգնեց երկիր վերադառնալ: Այդ պատճառով էլ եղբայրների միջև նոր բախում տեղի չունեցավ: Այս կացությունը շարունակվեց մինչև 1041թ., երբ մահացան սկզբում Աշոտը և այնուհետև Հովհաննես-Սմբատը: Նրանց մահից հետո բյուզանդամետ ուժերը՝ հանձին Անի վերադարձած Պետրոս Գետադարձի և թագավորի խնամակալ, արքունիքում մեծ ազդեցություն ունեցող Վեստ Սարգսի, խիստ ակտիվացան:

Բյուզանդական կայսրն անմիջապես Անին գրավելու համար մեծ բանակ ուղարկեց Հայաստան: Քաղաքի բնակչությունը ելավ պաշտպանելու հայոց մայրաքաղաքը: Պաշտպանությունը գլխավորեց սպարապետ Վահրամ Պահլավունին: Անեցիներն ասում էին. «Մենք ամենքս պատրաստ ենք մեռնելու, բայց չենք մեռնի, մինչև չոչնչացնենք մեր թշնամիներին, որոնք տարապարտ կերպով եկել են մեր դեմ և կամենում են հափշտակել մեր երկիրը»: Քաղաքի պաշտպանների թիվը հասավ 30 հազարի: Նրանք, դուրս գալով քաղաքից, ալեզարդ սպարապետի գլխավորությամբ մեծ ջարդ տվեցին բյուզանդական զորքին, որը փախուստի դիմեց: Հաղթանակից հետո թագավոր հռչակվեց Աշոտը Դ-ի տասնվեցամյա որդի Գագիկ Բ-ն (1042-1045): Դա պետությունն ամրապնդելու նպատակով կատարված կարևոր և անհրաժեշտ քայլ էր: Երիտասարդ թագավորը, որ նաև հունական կրթություն էր ստացել, խիզախորեն ճնշեց անհնազանդ իշխանների ելույթները և ձերբակալեց Վեստ Սարգսին: Նա հանդես բերեց պետական և զինվորական գործչի անուրանալի հատկություններ: Հետ վերցնելով արքունի գանձերը Վեստ Սարգսից՝ նա ամրապնդեց իր դիրքերը:

Անհաջողությամբ ավարտվեցին նաև Անին գրավելու բյուզանդացիների ձեռնարկած հետագա արշավանքները: Բյուզանդական զորամասերը փախչում էին անեցիների հարվածների ներքո: Տեսնելով, որ ուժով հաջողության հասնել չի կարողանում, Բյուզանդիան փոխեց իր քաղաքականությունը: Զարմանալիորեն անխոհեմ քաղաքականություն սկսեց վարել Գագիկ Բ թագավորը, որը, հավատալով Վեստ Սարգիսի խոստումներին, նրան ազատ արձակեց և իրեն մոտեցրեց Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսին:

Անիի թագավորության անկումը

Կայսրը, իբր թե կնճռոտ հարցերը լուծելու համար, Գագիկ Բ-ին հրավիրեց Կոստանդնուպոլիս: Սպարապետ Վահրամ Պահլավունին, Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին և նրանց կողմնակիցները դեմ էին Հայոց թագավորի Կոստանդնուպոլիս գնալուն: Սկզբում նրանց հորդորով Գագիկը հրաժարվեց հրավերից՝ հասկանալով որ դրանից խարդախություն է բուրում: Սակայն, շատ չանցած, նա տեղի տվեց կաթողիկոսի և Վեստ Սարգսի համառ հորդորներին և 1044թ. մեկնեց Բյուզանդիայի մայրաքաղաք: Բանակցությունների փոխարեն նրանից պահանջեցին Անին իր շրջակայքով, ինչը Գագիկ Բ-ն խիզախորեն մերժեց: Նա կայսրին ամոթանք տվեց հետևյալ խոսքերով. «Հայոց տան տերն ու թագավորն ես եմ և ես քեզ չեմ տալիս հայոց երկիրը, որովհետև դու ինձ խաբեությամբ ես բերել Կոստանդնուպոլիս»: Դրանից հետո կայսրը նրան կալանավորեց և թույլ չտվեց երկիր վերադառնալ: Կրկին Անի ուղարկված բյուզանդական զորքերը դարձյալ պարտություն կրեցին: Սակայն հաղթանակն անարդյունք եղավ, քանի որ բյուզանդամետ ուժերը կաթողիկոսի գլխավորությամբ քաղաքն առանց կռվի հանձնեցին բյուզանդացիներին: Հայաստանի Բագրատունյաց կենտրոնական թագավորությունն ընկավ: Այն մեծ հարված էր հայոց պետականությանը, քանի որ երկար դարեր հայ ժողովուրդը չկարողացավ բուն Հայաստանում վերականգնել իր անկախ պետականությունը:

Շարունակեցին իրենց գոյությունը պահպանել Կարսի, Տաշիր-Ձորագետի և Սյունիքի թագավորությունները: Սակայն դրանք թույլ էին և ի վիճակի չէին համահայկական պետություն ստեղծելու շարժումը գլխավորել:

Հազարումի եկեղեցիների քաղաք՝ Անին

Անին հիմնադրվել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում` Ախուրյան և Անի  գետերի միջև:Անին այսօր գտնվում է Թուրքիայի Կարս նահանգում` Ախուրյան գետի աջ ափին, 1500մ բարձրության եռանկյունաձև հրվանդանի վրա: Անին իր անունը ստացել է Բարձր Հայքի Դարանաղի գավառի Անի բերդաքաղաքից, որը հեթանոս հայերի կրոնական կենտրոնն էր և հեթանոսական շրջանում հռչակավոր էր Արամազդ աստծո մեհյանով և թագավորների գերեզմաններով: Անի ամրոցը պատկանում էր Շիրակի և Արշարունիքի տեր Կամսարական  իշխանական տանը: 

Անիի մասին առաջին հիշատակումները ստացել ենք V դարում (Եղիշե, Ղազար Փարպեցի):

961 թ-ին Աշոտ III-րդ Ողորմած Բագրատունին Կարսից տեղափոխվել է Անի և այն հռչակել Հայաստանի նոր մայրաքաղաք:Անին մեծ զարգացում է ապրել Գագիկ առաջին թագավորի օրոք (989–1020 թթ.): 

Վերջինիս սահմաններում ընդգրկված էին Հայկական լեռնաշխարհի գրեթե բոլոր գավառները՝ Սևանա, Վանա և Ուրմիո լճերի միջև։Ծաղկուն շրջանում քաղաքը ունեցել է 100.000 բնակիչ:

Անին հայտնի է որպես «հազար ու մի եկեղեցիների քաղաք», որոնցից առավել հայտնի էր կաթողիկոսանիստ Մայր տաճարը։Մայր Տաճարը, որը Անիի խորհրդանիշն է, գտնվում է Աշոտաշեն և Սմբատաշեն պարիսպների միջև: Կառուցվել է  989-1001թթ., սկսվել է Սմբատ II թագավորի և Խաչիկ Ա.Արշարունի կաթողիկոսի օրոք, ավարտվել Գագիկ I-ի կնոջ` Կատրանիդե թագուհու հովանավորությամբ: Կառուցել է Տրդատ ճարտարապետը: Սմբատը Տրդատին հանձնեց իր եկեղեցու շինությունը, բայց հենց սկզբում էլ մահացավ: Գործի գլուխ կանգնեց նրա հաջորդի` Գագիկ Շահանշահի կինը` Կատրանիդե թագուհին: Տաճարը նվիրված է Սբ.Աստվածածնին, ավելի մեծ է, քան Էջմիածնի տաճարը: Կառուցված է դեղին, սև, կարմիր սրբատաշ տու‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎ֆից, զարդարված է կիսասյուներով, կամարներով, որմնախորշերով, ունի երեք դուռ (կաթողիկոսի, թագավորի և ժողովրդի համար), ունեցել է մարդու հասակի արծաթե խաչ, այստեղ ձեռնադրվել են հայոց թագավորները և հայրապետները:

Միջնադարում այստեղով էին անցնում բազմաթիվ առևտրական ճանապարհներ։Քաղաքը առևտրական կապեր էր հաստատել շատ երկրների հետ, որոնց մեջ էին մտնում  Բյուզանդիան, Պարսկաստանը, Չինաստանը, արաբական երկրները, Հարավային Ռուսաստանը, Միջին Ասիայի այլ երկրները : Սակայն ամեն ինչ փոխվեց երբ Գագիկ առաջինը մահացավ, և նրա երկու որդիներտ սկսեցին պայքարել գահի համար։ Ներիքին կռիվների պատճառով Բագրատունյաց թագավորությունը թուլացել էր։ 1043–44 թվականներին բյուզանդական զորքերը պաշարել են Անին, սակայն հանդիպեցին հայկական զորքերի դիմադրությանը, և Անին մնաց անառիկ: Բյուզանդացիները կարողացան նվաճել քաղաքը 1045 թվականին, իսկ 1064 թվականին Անին գրավեցին սելջուկյան թուրքերը: 1072–1199 թվականներին քաղաքը գտնվում էր Շադդադյան ամիրայության տիրապետության տակ (ընդմիջումներով), և կորցրեց արհեստների ու առևտրի կենտրոնի նշանակությունը: 1119 թվականին Անին ազատագրել են Զաքարյանները։ 1236 թվականին Անին նորից գրավվել էր, այս անգամ մոնղոլների կողմից: Անիի բնակչության կողմից եղել էին ապստամբություններ, բայց բոլոր անգամներն էլ ճնշվել են։1878 թվականին Անին անցավ Ռուսաստանին, բայց 1920 թվականին հանձնվեց Թուրքիային:

XIV դարում երբեմնի շքեղ մայրաքաղաքի փոխարեն մնացել էր մի անշուք բնակավայր:

Հայ արաբական պայմանագիր

7րդ դարում Արաբական թերակղզում ստեղծվում է Իսլամը և սկսվում են արաբական արշավանքները։Հաջորդաբար պարտության մատնելով Բյուզանդիային և Պարսկաստանին արաբները 640 թվականին ներխուժում են Հայաստան։ Նվաճում են հարավային մասը և ետ են վերադառնում։Հաջորդ արշավանքը 642-643թթ արաբբները գրավում են Հայաստանի մեծ մասը։

650ական թվականներին հայոց իշխան էր Թեոդորոս Ռշտունին դիմադրեց արաբներին։

Նա դիվանագիտական ճիշտ քայլ է ձեռնարկում և որոշում է պայմանագիր կնքել արաբների հետ։ 652թվականին կնքվում է հայ-արաբական պայմնանագիրը , ըստ որի՝

  • հայերը 3 տարի հարկ չէին վճարելու, իսկ հետո վճարելու էիին այքան , որքան ցանկանան
  • իրավունք ունեին պահել 15 հազար այրուձի
  • եթե բյուզանդացիները ներխուժեն Հայաստան, ապա արաբները պետք է օգնեի հայերին։

Արաբները հաջորդաբար գրավում են Հայաստանը, Վրաստանը և Աղվանքը։ 701 թվականին ստեղծվում է 1 վարչական միավոր և անվանվում Արմենիա։ Հարկերը բարձրացվում են , ժողովրդի վիճակը ծանրանում է և սկսվում են հակաարաբական ապստամբություններ։

Առաջին ապստամբությունը տեղի է ունենում 703 թվականին Ակոռի գյուղի մոտ։Հայերը հաղթում են ։ Հայաստանի տարբեր վայրերում սկսվում է ապստամբական շարժում։Սրանք հաճախ են տեղի ունենում։ Հիմնականում արաբները կարողանում են ճնշել ապստամբությունները, բայց չեն կարողանում կոտրել հայերի ազատագրական ոգին։

Ամենավճռական ապստամությունը տեղի է ունենում 850-855թթ։ 882թվականին Հայաստանը վերջնականապես ճշելու նպատակով, այստեղ է գալիս թուրք զորավար Բուղան, արաբական հազարանոց զորքով։

3 տարի տևած պայքարում արաբները որորշում են նահանջել և հասկանում են, որ զենքի ուժով չեն կարող ճնշել հայերին։

Հայաստանում հաստատվում է ինքնավարությունը։

Հետաքրքրաշարժ հնագիտություն

Հնագետների հետ մեր հանդիպումներին ուսումնասիրում էինք հնագիտությունը՝ որպես պատմության ուսումնասիրությանը նպաստող օժանդակ գիտություն:

Նրանք մանրամասնորեն ներկայացրեցին դաշտավայրում պեղումներ անելու պրոցեսը,հողից հիվանդություններ ձեռք չբերելու կանոնները։Հիվանդություններից զերծ մնալու համար աշխատում են ձեռնոցներով և դիմակներով: Կմախքի մի փոքրիկ մաս երևալու դեպքում աշխատում են փայտե գործիքներով, որպեսզի չվնասեն ոսկորները: 

Սովորեցինք, թե ինչպես են վերակամգնվում կավե, մետաղյա իրերը։ Մեզ պատմեցին գտնված իրը դաշտից թանգարան հասցնելու գործընթացը, ինչպիսի պայմաններում, ինչ կարգով և որ թանգարանում է հայտնվում նյութը։Տեսանք ուրարտական շրջանի ոսկորներ։ Հանդիպման սկզբում կարողացանք նաև տեսնել նիզակ, ապարանջան, գավազանի մի կտոր։ 

Այս դասընթացից հասկացա , որ հնագիտությունը ամենահետաքրքիր գիտություններից մեկն է , որում անվերջ կարելի է խորանալ և բացահայտել ավելի ու ավելի խորը թաքցված պատմական փաստեր։

Բորդո քաղաքը

Բորդո Ֆրանսիայի խոշոր քաղաքներից է, որը գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսից մոտ 60 կմ հեռավորության վրա։ Բորդոն ժամանակակից Ժիրոնդա մարզի վարչական կենտրոնն է.: Քաղաքի միջով է անցնում Ֆրանսիայի ամենամեծ գետերից մեկը՝ Գարոնան։ Քաղաքը աշխարհին հայտնի է գինու աշխարհում ամենագլխավորը համարվող Vinexpo տոնավաճառով. հենց Բորդոյի շուրջն են գտնվում աշխարհի ամենաթանկարժեք գինու՝ Բորդոյի շատոները։ Բորդոն պատմական Գիենայի մայրաքաղաքն էր, քաղաքն ունի հարուստ պատմամշակութային ժառանգություն։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն քաղաքի մի մասը, ավելի կոնկրետ «Լուսնի նավահանգիստը» ճանաչել է որպես համամարդկային ժառանգություն։

Այսօր, երբ գինի է արտադրվում աշխարհի գրեթե բոլոր անկյուններում՝ անգամ Ֆինլանդիայի կլիմայական պայմաններում, գինեգործական արժեքների վերագնահատման մեծ խնդիր է ծառանում ողջ աշխարհի գինու սիրահարների առջև։ Իհարկե, գինին գինի է՝ անգամ չինականը, սակայն ընդամենը մեկ երկիր կա, որտեղ, ի տարբերություն գինի արտադրող հին ու նոր տարբեր երկրների, այն նաև խորհրդանիշ է։ Գուցե, սա Ֆրանսիական մենաշնորհային նկրտումների հերթական դրսևորում է, ինչպես օրինակ կոնյակի դեպքում, բայց քաղաքակիրթ ողջ մարդկությունը վաղուց արդեն համակերպվել է Ֆրանսիայի գինեգործական գերիշխանության հետ, իսկ կոնկրետ Բորդոյի գինիների դեպքում՝ ճիշտ է ասել, որ ըստ արժանվույն է գնահատել դրանք։

Բորդո ի վերջո, աշխարհի գինի արտադրող առաջատար շրջաններից մեկի մյրաքաղաքն է,որը մետրոյի տարածքը դարձնում է տարեկան մոտ 14.5 միլիարդ եվրո։

Բորդո անունը , պարզապես, անվանում է բոլոր տեսակի արտասովոր գինու սպասելիքները: Ֆրանսիայի ամենախոշոր գինու աճող տարածաշրջանը (AOC) չորրորդ խոշորագույն քաղաքը, որը գտնվում է Ֆրանսիայում, ավելի քան 10,000 արտադրողների եւ մոտ 70 մլն գինու վավերացման արհեստավորի, Բորդո է ժամանակակից կարմիր գինու Mecca, becconing ուխտավորներ մոտ եւ հեռու սկաուտ, պտտվում եւ ի վերջո կախված է պսակային զարդերից, Բորդոյի բարձրացված կարմիր գինիներից: 

Չի ասել, որ Բորդոն չի վայելում սպիտակ գինու կամ քաղցր գինիների ճակատներում հարգալից վերաբերմունք դրսեւորելը, ընդամենը այն, որ Բորդոը կառուցվել է հարյուրավոր տարիների ընթացքում կարմիր գինու հիմքի վրա, որը մեծ մասամբ կեղծվել է պատմական եւ միանշանակ սիմբիոտիկ հարաբերություններով: Բրիտանացիները բարձրակարգ կլարետի վրա: 

Այս հայտնի գինեգործության տարածաշրջանի ծովային մթնոլորտը, նշում է հողատարածքը, խաղողի սորտերի առանձնահատուկ հավաքածուն, լավ ավանդույթները եւ բարդ դասակարգման համակարգերը, որոնք համախմբված են միմյանց հետախուզական համակարգում, ստեղծելու գինեգործական զարմանք, որը Բորդո է: «Բանկերի» վրա հիմնված հողը `ձախ բանկ կամ աջ բանկ, ֆորմալ ընտանեկան արմատներ եւ տուն` նորեկների ստրկություն, որոնք կանոնակարգված են այն կանոններով, որոնք դեռեւս կարող են մշակել գինիներ, որոնք բոլորը չեն ընկնում կարգավորող գիծում, սեղան, ամեն օր գինով, ամեն օր, եւ կառուցել բարձրակարգ գինու հեղինակություն, սակայն ներկայացնելով իր հյութի 80% -ը աշխարհին «մատչելի» գինու կատեգորիայում, 8-30 դոլար գնով, Բորդոն լի է հակադրություններով եւ ավելի քան կարող է սպասել բազմաթիվ գինու սպասելիքների:

Create a website or blog at WordPress.com Тема: Baskerville 2, автор: Anders Noren.

Вверх ↑

Создайте веб-сайт на WordPress.com
Начало работы