Design a site like this with WordPress.com
Get started

Ծոփք

 Ծոփք կամ Ծոփաց  կողմն աշխարհը անկասկած հանդիսանում է Մեծ Հայքի թագավորության առավել նշանավոր նահանգներից մեկը:  Տնտեսական զարգացման տեսանկյունից առաջ անցնելով Մեծ Հայքի մյուս աշխարհներից , Ծոփքը, ուր հատում էին մի շարք առևտրական ուղիներ, ապահովելով վերջինիս համար առանձնահատուկ կացություն, մ. թ. ա. III դարում անջատվեց Մեծ Հայքի թագավորությունից , վեևրածվելով ինքնուրույն հայկական թագավորության: Ստեղծվեցին էլ ավելի բարենպաստ պայմեններ տնտեսության և մասնավորապես քաղաքային կյանքի զարգացման համար: Ծոփքը գտնվում էր Արևմտյան Տիգրիսի վերին և Արածանու ստորին հոսանքի շրջանում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Բարձր Հայք, հարավից՝ Աղձնիք, արևելքից՝ Տուրաբերան նա­հանգներին, արևմուտքից՝ Փոքր Հայքին։ Արածանի գետով բաժանվում էր երկու մասի. Հարավայինը  կոչվում Էր Մեծ Ծոփք., հսյուսիսայինը՝  Փոքր Ծոփք։ Որպես կարևոր սահմանային նահանգ՝ Ծոփքը. ունեցել է բազմաթիվ բերդեր և ամրոցներ (Արտալես, Կոդոբերո, Կթառիճ, Բալու, Պաղին, Խզան, Անձիտ , էլեգիա, Թմնիս, Հոռեբերդ, Քովիկ, Սոկ, Կոնի և այլն)։   Շրջակա լեռնաշղթաներից Ծոփք տարածվող լեռնաբազուկնե­րը բազմազան են դարձնում նրա մակերևույթը։ Ծոփքը ունի գետահովիտ­ներ, ընդարձակ դաշտեր, որոնցից նշա­նավոր են Խարբերդի Ոսկեղենիկ դաշտը ն Բալուի հովիտը կամ Գե­ղեցիկ դաշտը։  Ունի հարուստ բուսա­կան, կենդանական աշխարհ (զանազան թոռուններ, ձկներ, երններ,), ընդերք (պղինձ, կապար. ցինկ, արծաթ, ակ­նաբյուրեղ և այլն), հանքային ջրեր։   Խեթական թագավոր Սուպիլուլիամաս I-ի (իշխել է մ. թ. ա. մոտ 1380-1340 թթ) արձանագրություններում արդեն հիշատակվում է Ծոփքիի  միասնա­կան իշխանության մասին, որն ընդդիմա­ցել է խեթական հզոր պետությանը և ապաստան տվել խնթացի դժզոհ տարրե­րին։ Մ թ. ա. XIII—IX դդ. պարբերաբար ենթարկվելով Ասորեստանի կողոպտական արշավանքներին՝ կասեցվել է Ծոփքի զարգացումը։ Մ. թ.ա. IX դ. վերջին քառոդից Ծոփքը, ընդգրկվելով Հայկական լեռնաշ­խարհի առաջին միասնական պետության՝ Վանի Արարատյան թագավորության կազմում, նոր վերելք է ապրել: Մ. թ. ա. VI ղ. սկզրից Ծոփքը  եղել է Երվանդունիների հայկական պետու­թյան կազմում։ Մ.թ.աւ. VI դ. վերջից, երբ Հայաստանում հաստատվել է Աքեմենյան Իրանի գերիշխանությունը, Ծոփքը մտել Է 13-րդ Հայկական սատրապության մեջ։ Խարբերղի դաշտով անցնող Դարեհ 1-ի կառուցած Արքայական ճանապարհընպաստել է նրա տնտեսական  վերելքին։ Մ. թ. ա. IV դ. վերջին քառորդին, հունա-մակեդոնական նվաճումներից և Աքեմենյան աշխարհակալության քայքայումից հետո, Ծոփքը մնում է անկախությունը վերականգ­նած Երվանդանիների հայկական թագա­վորության կազմում։ Աշխարհագրակա­նորեն մոտիկ գտնվելով հելլենիստական կենտրոններին   ն   ենթարկվելով   հնլլենիստական ազդեցությանը՝ Ծոփքը ապրել է տնտեսական ու մշակութային նոր առաջընթաց: Սակայն մ.թ.ա III դարի կեսերին Ծոփքը և Կոմմագենեն Սելևկյան պատության միջամտությամբ անջատվել են Մեծ Հայքից և կազմել ինքնուրույն թագավորություն: Հիմնադիր թագավորը համարվում է Սամոսը, Մ.թ.ա 240-ական թթ. Սամոսին հաջորդել է որդին՝ Արշամը, որը հիմնել է նոր մայրաքաղաք Արշամաշատը և Արսամեա անունով երկու քաղաք Կոմմագենեում, խրախուսել առևտուրը, հատել դրամ:  Արշամի մահից (մ. թ. ա. 220 թ.) հետո Սելևկյանները Ծոփքի թագավորությունը թուլացնելոու նպատակով նրանից անջատեցին Կոմմագենեն, ստողծեցին առանձին թագավորություն, և Ծոփքի թագավոր Քսերքսեսը ճանաչեց Սելևկյանների գերիշխանությունը: Մ.թ.ա III դարի վերջին Անտիոքոս III Մեծը նվաճել է Ծոփքըև դարձրել Սելևկյան պետության նահանգ՝ այնտեղ ստրատեգոս կարգելով Զարեհ-Զարիադրեսին։ Մ.թ.ա.190 թ.-ին Հռոմի դեմ Մագնեսիայի ճակատամարտուոում Անտիոքոս III Մեծի պարտությու­նից հետո Ջարեհը Ծոփքը հռչակել է կրկին անկախ թագավորություն։Արկաթիոսը սպանվել  է Սելնկյան Անտիոքոս IV թա­գավորի դեմ կովում։ Ծոփքի գաhն անցել է Արկաթիոսի եղբորը՝ Կապադովկիա ապաստանած Մեհրուժանին, իսկ նրանից հետո՝    Արտանեսին։    Մ. թ. ա. 95–ին Տիգրան II  Մեծը տապալել է Արտանեսին և  Ծոփքին վերամիավորեց Մեծ Հայքին ։ Մ. թ. ա 66-ին Տիգրան II ​ Մեծի հետ Արտաշատում կնքած պայմանագրով Հոոմի Պոմպեոս գորավարը Ծոփքը առժամանակ հանձնել Է Տիգրան II-ի խռովարար որդուն՛ Տիգրան Կրտսերին։ Սակայն վհրջինիս բանտար­կությունից (մ. թ. ա. 65թ.) հետո Եփրատից արևելք գտնվող Ծոփքի հողերն անցել են Մեծ Հայքին, արևմուտք ընկած հողերը՝ Հոոմին ։ Հայ Արշականիները Ծոփքի Հաշտյանք գավառը հանձնեցին արքունի սեպուհներին, Անձիտը՝ արքունի հազա­րապետին , Անգեղ-տունը՝ ներքնապստին, Փոքր Ծոփքը մնաց Շահունիներին։Սասանյան Իրանի դեմ պատերազմում Հոոմի հաղթանակից հետո Դիոկղետիանոս կայսրը 298թ.-ի Մծբինի պայմանագրով Հոոմիազդեցությունը հաստատեց Ծոփքում և Մեծ Հայքի հարավային կամ անորսփգրիսյան երկրամասե­րում, որոնց հայ կասակալները ենթակա էին Հայոց թագավորին։ Ագաթանգեղոսը Գրիգոր Ա Պարթևին Կեսարիա ուղեկցող նախարարների մեշ հիշատակում Է նան Ծոփքի իշխանին։ Գահնամակում Ծոփքի իշխա­նը զբաղեցրել Է 5-րդ գահը։ Ըստ Զորա­նամակի Ծոփքի տերը Հայոց բանակին տվել Է 1000 հեծյալ։ Հայ Արշակունիները Ծոփքում ունեին իրենց բերդերը և գանձատները։

Վանի թագավորություն

Արքաներ

Վանի թագավորությունպետություն Հայկական լեռնաշխարհում՝ մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերում։ Թագավորության արքաների թողած արձանագրություններում երկիրը կոչվում է «Բիայնիլի», երբեմն՝ «Նաիրի», ասորեստանյան աղբյուրներում այն հիշատակվում է որպես «Ուրարտու»։Թագավորության հիմնադիր արքա է հիշատակվում Արամեն, որը կառավարել է մ․թ․ա 860-840 թվականներին։ Նրա մասին տեղեկութոյւններ է պահպանվել Ասորեստանի Սալմանասար Գ թագավորի (մ.թ.ա. 859-824) արձանագրություններում։ Արամեին հաջորդել է Սարդուրի Ա-ն, որը մ․թ․ա․ 830-ական հզորացրել է երկիրը և Վանա լճի ափին հիմնել Վան -Տուշպա մայրաքաղաքը, որի անունից էլ առաջացել է թագավորության անունը՝ Վանի թագավորություն։ Սարդուրի Ա-ին հաջորդում է Իշպուինին, որը իր որդի Մենուայի հետ իրականացնում է մի շարք բարեփոխումներ և շարունակում հզորացնել երկիրը։ Վանի թագավորությունը իր հզորության գագաթնակետին է հասել Արգիշտի Ա-ի գահակալման ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 786-764)։ Նա կազմակերպել է մի շարք արշավանքներ դեպի Ասորեստան և այլ երկներ։ Նա շրջափակման մեջ է գցել Ասորեստանը, որի հետևանքով հակառակորդի զորավարները սարսափում էին նրանից և ասում, որ «նրա անունը հնչում է ինչպես ծանր հողմ»։ Արգիշտի Ա-ից հետո գահը անցնում է նրա որդի Սարդուրի Բ-ին, որը նույնպես շարունակում է տարածքային նվաճումները։ Սարդուրի Բ-ից հետո երկրում սկսում է անկման ժամանակաշրջան, որի ժամանակ գահակալում են Ռուսա Ա-ն, Արգիշտի Բ-ն, Ռուսա Բ-ն, Սարդուրի Գ-ն, Սարդուրի Դ-ն, Էրիմենան, Ռուսա Գ-ն և Ռուսա Դ-ն։ Թագավորությունը վերջնական անկում է ապրում մ․թ․ա 590 թվականին։

Ձևավորում

Այրարատ միջնաշխարհում պատմական վաղ շրջանում ստեղծված քաղաքական կազմավորումը, ի տարբերություն Նաիրյան ազգակից եզրաշխարհների, ապրելով համեմատաբար անխաթար և բնականոն զարգացում, արդեն մ.թ.ա. 9-րդ դարի 1-ին կեսին հասել է ռազմաքաղաքական և տնտեսական այնպիսի հզորության, որ ի դեմս Արամե արքայի (մ.թ.ա. 860-մ.թ.ա. 840), ոչ միայն հաջողությամբ դիմագրավել է Ասորեստանի հարձակումները, այլև գլխավորելով լեռնաշխարհի հայկական ցեղերի ու ցեղային «աշխարհների» համախմբման ընթացքը, կերտել է Արարատյան միասնական տերության հիմքերը։

Reading

A school story

It happened at my private school thirty odd years ago, and I still can’t explain it. I came to that school in September and among the boys who arrived on the same day was one whom I took to. I will call him McLeod. The school was a large one: there must have been from 120 to 130 boys there as a rule, and so a considerable staff of masters was required. One term a new master made his appearance. His name was Sampson. He was a tall, well-built, pale, black-bearded man. I think we liked him. He had travelled a good deal, and had stories which amused us on our school walks, so that there was some competition among us to get a chance to listen to him.

Well, the first odd thing that happened was this. Sampson was doing Latin grammar with us. One of his favourite methods was to make us construct sentences out of our own heads to illustrate the rules he was trying to teach us. Now, on this occasion he ordered us each to make a sentence bringing in the verb memlnij ‘I remember.’ Well, most of us made up some ordinary sentence such as ‘I remember my father, ’ but the boy I mentioned — McLeod — was evidently thinking of something more interesting than that. Finally, very quickly he wrote a couple of lines on his paper, and showed it up with the rest. The phrase was “Remember the lake among the four oaks.” Later McLeod told me that it had just come into his head. When Sampson read it he got up and went to the man- tel-piece and stopped quite a long time without saying anything looking really embarrassed. Then he wanted to know why McLeod had put it down, and where his family lived, and if there was such a lake there, and things like that.

There was one other incident of the same kind. We were told to make a conditional sentence, expressing a future consequence. We did it and showed up our bits of paper, and Sampson began looking through them. All at once he got up, made some odd sort of noise in his throat, and rushed out. I noticed that he hadn’t taken any of the papers with him, so we went to look at them on his desk. The top paper on the desk was written in red ink — which no one used — and it wasn’t in anyone’s handwriting who was in the class. I questioned everyone myself! Then I thought of counting the bits of paper: there were seventeen of them on the desk, and sixteen boys in the form. I put the extra paper in my bag and kept it. The phrase on it was simple and harmless enough: ‘If you don’t come to me, I’ll come to you.’ That same afternoon I took it out of my bag — I know for certain it was the same bit of paper, for I made a fingermark on it — and there was no single piece of writing on it!

The next day Sampson was in school again, much as usual. That night the third and last incident in my story happened. We — McLeod and I — slept in a bedroom the windows of which looked out at the main building of the school. Sampson slept in the main building on the first floor. At an hour which I can’t remember exactly, but some time between one and two, I was woken up by somebody shaking me. I saw McLeod in the light of the moon which was looking right into our windows. ‘Come,’ he said, — ‘come, there’s someone getting in through Sampson’s window. About five minutes before I woke you, I found myself looking out of this window here, and there was a man sitting on Sampson’s window-sill, and looking in.’ ‘What sort of man? Is anyone from the senior class going to play a trick on him? Or was it a burglar?!’ McLeod seemed unwilling to answer. ‘I don’t know,’ he said, ‘but I can tell you one thing — he was as thin as a rail, and water was running down his hair and clothing and/ he said, looking round and whispering as if he hardly liked to hear himself, ‘I’m not at all sure that he was alive.’ Naturally I came and looked, and naturally there was no one there.

And next day Mr. Sampson was gone: not to be found, and I believe no trace of him has ever come to light since. Neither McLeod nor I ever mentioned what we had seen to anyone. We seemed unable to speak about it. We both felt strange horror which neither could explain.

Create a website or blog at WordPress.com

Up ↑